Privilegium Premysla Otakara II. na prava Zidu
(1254, 29. brezen)
Ve jmenu svate a nerozdilne Trojice. Amen.
My, Otakar, z bozi milosti kral cesky, vevoda rakousky a styrsky a markrabi moravsky vsem na veky. Ponevadz chceme, aby se lide kazdeho stavu, zdrzujici se v nasem panstvi, stali ucastni milosti a laskavosti, vsem zidum usidlenym v nasem kralovstvi a panstvi ustanovili jsme tato prava bez poruseni zachovavati.
Za prve jsme totiz ustanovili, aby pro movite penize nebo nemovitou vec nebo v trestni pri, ktera se dotyka osoby nebo veci zida, nebyl pripusten na svedectvi zadny z krestanu proti zidovi, lec s krestanem a zidem.
Take jestlize krestan zida obzaluje, tvrde, ze mu zastavil sve zaklady, a zid to popre, jestlize krestan nebude chtit dati viru pouhemu slovu zida, zid prokaze prisahou na jemu predlozeny predmet sve mineni a odejde svobodny.
Take jestlize krestan zastavi zidovi, tvrde, ze zidovi zastavil za mensi peniz, nez zid vyznava, bude prisahat zid na jemu zastaveny zaklad, a co prokaze prisahou, krestan at se nezdraha mu zaplatiti.
Take jestlize zid rekne krestanu beze svedku, ze zaklad zamenil, a ten, kdo to popre, z toho se krestan ocisti svou prisahou samojediny. A zid bude moci prijmouti zakladem vse, co mu bude zastaveno, at se to nazyva jakymkoli jmenem, nic se o tech vecech nedotazuje, s vyjimkou odevu zkrvacenych, krvi smacenych a bohosluzebnych, ktere vubec neprijme.
Take jestlize krestan napadne zida, ze zaklad, ktery zid ma, byl mu kradezi nebo loupezi vzat, zid bude prisahat na ten zaklad, ze, kdyz prijal, neznal, ze je ukradeny, odcizeny nebo uloupeny, a do sve prisahy pojme, v ktere cene mu byl ten zaklad zastaven, a tak krestan, vydobyv zakladu, prijme jej a zaplati mu uroky, ktere v case narostou. Take jestlize bud prihodou ohne nebo kradezi nebo nasilim ztrati sve veci se zaklady jemu zastavenymi, a s tim souhlasi i krestan, ktery zastavil, nicmene ho obzaluje, zid se vlastni prisahou sprosti.
Take jestlize zide mezi sebou vyvolaji nesvornost nebo bitku, rychtar naseho mesta si nad nimi nebude osobovat zadnou pravomoc, ale kral nebo vevoda nebo nejvyssi komornik zeme nebo kralovstvi vykona soud. Jestlize se vsak zaloba vztahuje na osobu, tu vec, samemu krali nebo vevodovi bude ponechan k soudu.
Take jestlize krestan zpusobi zidovi jakoukoli ranu, vinnik zaplati krali nebo vevodovi XII hriven zlata, ktere musi dati jeho komore, a zranenemu zidu XII hriven stribra a naklady, ktere vynalozi na leky pro svoje leceni.
Take jestlize krestan zabije zida, at je potrestan nalezitym soudem a vsechny movite a nemovite veci prejdou v moc krale nebo vevody.
Take jestlize krestan nabije zidovi, tak vsak, ze krve neprolije, at zaplati krali nebo vevodovi ctyri hrivny zlata, a zabitemu nebo poskozenemu ctyri hrivny stribra. Jestlize vsak nebude moci miti penize, ucini zadost za cin ztratou ruky.
Take kdekoliv zid prejde hranici naseho panstvi, zadny mu nebude cinit nejakou prekazku ani pusobit nesnaze ani potiz. Ale jestlize poveze nejake zbozi nebo jine veci, z kterych ma prichazeti myto, na vsech mytnich mistech at neplati lec povinne myto, ktere plati kazdy z mestanu onoho mesta, v kterem se zid toho casu zdrzuje.
Take jestlize zide podle sveho obyceje povezou nektereho ze svych mrtvych, bud z mesta do mesta, bud z kraje do kraje, bud z jedne zeme do jine, nic nechceme od nich vymahati nasimi mytniky; jestlize vsak mytnik neco vynuti, at je potrestan jako lupic, ktery se lidove zve raubir.
Take jestlize krestan z jakekoliv opovazlivosti rozmeta nebo prepadne jejich hrbitov, at zemre radem soudu a vsechno jeho at pripadne komore krale nebo vevody, at se to jmenuje jakymkoli jmenem.
Take jestlize nekdo opovazlive bude hazet na skoly zidu, chceme, aby zaplatil rychtari zidu II hrivny.
Take jestlize zid bude nalezen svemu rychtari vinnym penezitym trestem, ktery se jmenuje wandel, at mu zaplati toliko XII denaru.
Take jestlize zid povolany k soudu narizenim sveho rychtare, po prve i po druhe neprijde obakrat, zaplati rychtari ctyri denary, jestlize neprijde na treti narizeni, at jmenovanemu rychtari zaplati XXXVI denaru.
Take jestlize zid zrani zida, at se nezdraha svemu rychtari zaplatit II hrivny za trest, ktery se jmenuje wandel.
Take jsme se rozhodli, aby zadny neprisahal na thoru, leda povolan k nasi pritomnosti.
Take jestlize zid bude tajne zabit, ze by nemohlo byti dosvedceno svedectvi jeho prateli, kdo ho zabil, jestli po soudnim vysetrovani pojmou nekoho za podezreleho, chceme zidum opatriti zastance proti podezrelemu.
Take jestli krestane vlozi nasilne ruku na nekterou zidovku, chceme, aby jejich ruka byla utata.
Take zidovsky rychtar nesvede na soud zadnou pri vzniklou mezi zidy, lec bude-li vyzvan zalobou.
Take jestli krestan osvobodi od zida svuj zaklad, tak ze neplati lichvu, tu lichvu jestli neda do mesice, at uroky vzrostou uroky.
Take nechceme, aby nekdo byl hosten v dome zida.
Take jestlize zid pujci penize na statky nebo listinu velmozu zeme a prokaze to listinou s peceti, my zidovi prizname podle prava jinych zastav zastavene statky a budeme mu je braniti proti nasili.
Take jestlize nektery muz nebo zena odvede chlapce zida, chceme, aby byl odsouzen jako zlodej.
Take jestlize zid prijme od krestana zaklad a bude ho drzet po dobu roku, jestli cena zakladu neprevysi vypujceny peniz, zid ukaze zaklad svemu rychtari, a potom at ma svobodu jej prodat. Jestlize nektery zaklad zustane u zida den a rok, potom uz nebude odpovidat zadnemu.
Take chceme, aby zadny se neodvazil se nutiti zida k placeni zakladu o jeho svatecnim dnu.
Take jestlize kterykoli z krestanu moci odejme zidu zaklad nebo provede nasili v jeho dome, at je tezce potrestan jako skudce nasi komory.
Take at se nenastupuje v soude proti zidu,lec ve skolach, s vyjimkou nas, ponevadz my je muzeme volati k nasi osobe.
Take podle ustanoveni papeze ve jmenu naseho svateho otce co nejprisneji zakazujeme, aby vubec jednotlivi zide usazeni na nasem panstvi nebyli vineni, ze pouzivaji lidske krve, ponevadz se podle prikazani Zakona vsichni zide naprosto zdrzuji od vsi krve.
Take narizujeme, aby cokoliv zid pujci, bud to bude zlato, denary nebo stribro, to se mu ma zaplatiti nebo vratiti s povinnym urokem, ktery roste.
A aby vse, co jest predeslano, obdrzelo silu vecne platnosti, dali jsme jim na zaruku tuto listinu se zaznamenanim svedku a obrazem nasi peceti. Svedkove pak jsou tito: Benes, komornik moravsky, Jenco z Doblina, Hartleb, jeho bratr, Kuno, marsalek z Veverina, Smil z Broumova, Detrich, syn Hrutuv, Bsnata jidlonos, Nezamysl cisnik, Bohus, syn Chira, Bohus z Tasova, Mikulas, bratr Bona, Hymlo z Belkova, Jaros, jeho bratr, Markvart Dlouhy, Wikard z Tyrne, Milota, bratr Benesuv, Laclav Hartleb, syn Vetene, Jan z Vsenova, Radslav z Heroltic, Ondrej, bratr Benesuv, Voclav z Lublic. Take sluzebnici Ratibor, bratr Nezamyslinuv, oba Unkove z Tasova, Predbor a Radmir, synove Idika, Vilem, syn Slavibora, Markvart z Belkova, Unsik Drahoslav, Volbram Raytynar, Vilem, syn Volbrama, Mertlo, jeho bratr, Herso, pribuzny Wikarda, Eberhard, jeho bratr, Pardic, Kucinamius, Voles, Wenez, Skot a jini ve vetsim poctu.
Stalo se v Praze leta Pane tisiciho CCLIV. Dano ve Vidni rukou naseho protonotare, Mistra Arnolda, 29.brezna.
(Nase narodni minulost v dokumentech, I (vyd. V. Husa), Praha 1954, s. 57-59)
In nomine sancte et indiuidue Trinitatis. Amen.
Nos Otakarus dei gracia rex Boemie, dux Austrie et Stirie et marchio Morauie. Omnibus in perpetuum. Quoniam vnius cuiusque condicionis homines in nostro dominio commorantes volumus gracie et beniuolencie participes inueniri, vniuersis Judeis in regno nostro et dominio constitutis hec jura statuimus inviolabiliter obseruari.
Primum quidem statuimus, vt pro pecunia mobili aut pro re immobili aut in causa criminali, que tangit personam aut res Judei, nullus Cristianorum contra Judeum, nisi cum Cristiano et Judeo in testimonium admittatur.
Item si Cristianus Judeum impetit, asserens, quod ei pignora sua obligauerit, et Judeus hoc diffitetur, si Cristianus Judei simplici verbo fidem noluerit adhibere, Judeus iurando super equiualente sibi oblato suam intencionem probabit et transeat absolutus.
Item si Cristianus obligauerit pignus Judeo, affirmans, quod pro minori pecunia Judeo obligauerit, quam Judeus confiteatur, jurabit Judeus super pignore sibi obligato, et quod jurando probauerit, Cristianus ei soluere non recuset.
Item si Judeus Cristiano testibus non assumptis dicat se pignus mutuasse, et ille negauerit, super hoc Cristianus solius sui iuramento se expurget. Et Judeus recipere poterit pigneris nomine omnia, que sibi fuerint obligata, quocumque nomine vocentur, nulla de hiis requisicione facta, exceptis vestibus sanguinolentis et madefactis et sacris vestibus, quas nullatenus acceptabit.
Item si Cristianus impecierit Judeum, quod pignus, quod Judeus habet, ei per furtum aut per violenciam sit ablatum, Judeus iuret super illo pignere, quod cum recepit, furtum, ablatum uel raptum ignorauit, et in suo iuramento implicit, quanto sit ei pignus huiusmodi obligatum, et sic expugnacione facta Cristianus sortetur et vsuras ei persoluet, que tempore medio accreuerint. Item si aut per casum incendii aut per furtum aut per vim res suas cum obligatis sibi pignoribus amiserit, et hoc constiterit et Cristianus, qui obligauit, nichilominus eum impetit, Judeus juramento proprio se absoluet.
Item si Judei inter se discordiam mouerint aut gwerram, judex ciuitatis nostre nullam sibi jurisdiccionem vindicet in eosdem, sed rex aut dux aut summus terre uel regni camerarius judicium exercebit. Si autem reatus vergit in personam, soli regi siue duci hic casus reseruabitur iudicandus.
Item si Cristianus Judeo uulnus qualecunque inflixerit, reus regi siue duci soluet XII marcas auri sue camere deferendas et uulnerato Judeo XII marcas argenti et expensas, quas pro suimet curacione impenderit medicine.
Item si Cristianus Judeum occiderit, digno judicio puniatur et omnia rei mobilia et immobilia in regis siue ducis transeant potestatem.
Itemi si Cristianus Judeum ceciderit, ita tamen quod sanguinem non effundat, soluat regi uel duci quatuor marcas auri, percusso seu leso quatuor marcas argenti. Si uero pecuniam habere non poterit, per detruncacionem manus satisfaciat pro commisso.
Item ubicunque Judeus dominium nostrum transierit, nullus ei aliquod impedimentum patrabit, nec molestiam inferet, nec grauamen. Sed si aliquas merces aut alias res duxerit, de quibus muta debeat prouenire, per omnia mutarum loca non nisi debitam soluat mutam, quam solueret vnus ciuium ciuitatis illius, in qua Judeus eo tempore commoratur.
Item si Judei iuxta suam consuetudinem aliquem ex mortuis suis, aut de ciuitate ad ciuitatem, aut de provincia ad provinciam, aut de vna terra ad aliam deduxerint, nichil ab eis per mutarios nostros uolumus extorqueri, si autem mutarius aliquid extorserit, vt predo, qui wlgariter rouber dicitur, puniatur.
Item si Cristianus cimiterium eorum quacumque temeritate dissipauerit aut inuaserit, in forma judicii moriatur et omnia sua proueniant regis camere siue ducis, quocumque nomine nuncupentur.
Item si aliquis temerarie iactauerit super scolas Judeorum, judici Judeorum II talenta volumus ut persoluat.
Item si Judeus judici suo in pena pecuniaria, que wandel dicitur, reus inuentus fuerit, non nisi XII denarios soluat ei.
Item si Judeus per edictum sui judicis vocatus ad judicium, primo et secundo non venerit pro vtraque vice, judici quatuor denarios soluet, si ad tercium edictum non venerit, soluat XXXVI denarios judici memorato.
Item si Judeus Judeum wlnerauerit, suo judici in penam, que wandel dicitur, II talenta soluere non recuset.
Item statuimus, ut nullus iuret super rodali, preterquam ad nostram presenciam euocatus.
Item si Judeus clam fuerit interemptus, vt per testimonium contestari non possit amicis suis, qui eum interemit, si post inquisicionem factam aliquem suspectum habere ceperit, nos Judeis contra suspectum pugilem uolumus exhibere.
Item si Cristiani alicui Judee manum iniecerint violentam, manus illorum volumus detruncari.
Item judex Judeorum nullam causam ortam inter Judeos in judicium deducat, nisi per querimoniam fuerit inuitatus.
Item si a Judeo Cristianus pignus suum absoluerit, ita quod vsuras non persoluerit, easdem vsuras si infra mensem non dederit, illis vsuris accrescant vsure.
Item nullum in domo Judei uolumus hospitari.
Item si Judeus super possessiones aut literas magnatum terre pecuniam mutuauerit, et hoc per suas literas et sigillum probauerit, nos Judeo iure aliorum pignorum possessiones assignabimus obligatas et ei eas contra violenciam defendemus. [Po strane pripsano rukou XVI. stoleti: "Nebo jsi zid byl, a nebos zidy prateli jmiti musil."]
Item si aliquis vel aliqua puerum Judei abduxerit, ut fur uolumus condempnetur.
Item si Judeus receperit a Cristiano pignus et per spacium anni tenuerit; si pigneris valor mutuam pecuniam non excesserit, Judeus judici suo pignus demonstrabit et postea vendendi habeat libertatem. Si quod pignus aput Judeum diem et annum remanserit, nulli super postea respondebit.
Item volumus, ut nullus Judeum super solucione pignorum in suo feriali die audeat coartare.
Item quicumque Cristianorum Judeo per vim abstulerit pignus suum aut violenciam in domo sua exercuerit, vt dissipator camere nostre grauiter punietur.
Item contra Judeum non nisi in scolis in iudicio procedatur, nobis exceptis, quia eos possumus ad nostram presenciam euocare.
Item iuxta constituciones pape in nomine sancti patris nostri disstriccius prohibemus, ne de cetero Judei singuli in nostro dominio constituti debeant culpari, quod humano vtantur sanqwine, cum iuxta preceptum legis ab omni prorsus sangwine se Judei contineant vniuersi.
Item statuimus, ut, quidquid Judeus mutuauerit, siue aurum fuerit, denarii vel argentum, idem ipsi solui seu reddi debeat cum vsura debita, que accrescit.
Et ut omnia, que premissa sunt, perpetue obtineant firmitatis robur, presens instrumentum cum testium annotacione ipsis dedimus cum sigilli nostri caractere pro cautela. Testes vero sunt hii: Benessius camerarius Morauie, Jenczo de Doblin, Hartlebus frater suus, Cuno marschalcus de Wewerin, Smilo de Brumowe, Dietricus filius Hrutonis, Bsnata dapifer, Nezamysl pincerna, Bohussius filius Chironis, Bohussius de Tasow, Nicolaus frater Bononis, Hymlo de Belkowe, Jeroscius frater suus, Markwardus longus, Wikardus de Tyrna, Milota frater Benessii, Laczlaus Hartlebus filius Wyetene, Johannes de Wssczenow, Radslaus de Herolticz, Andreas frater Benessii, Woczlaus de Lublich. Item seruientes Ratiborius frater Nezamyslini, Vncones de Tasow ambo, Prziedbor et Radmir filii Ydiconis, Wilhelmus filius Slawiborii, Marquardus de Byelkow, Unssik Drahoslaus, Wolbramus Raytynarus, Wilhelmus filius Wolbrami, Mertlo frater suus, Hersso cognatus Wicardi, Eberhardus frater suus, Pardicz, Kutschinamius, Woless, Wenez, Schoth et alii quam plures.
Actum in Praga anno domini millesimo CCLIIII° Datum Wyenne per manum nostri prothonotarii magistri Arnoldi, IIII° kalendas Aprilis.
[Obsazeno v konfirmaci privilegii zidovskych cisare Karla IV d. v Staufu 30. zari 1356, zapsane v nejstarsim pravnim rukopisu archivu m. Prahy z pocatku XV. stoleti str. 259. Pozdejsi opis naleza se v druhem pravnim rukopisu z XV. stol. tehoz archivu na str. 139.]
(Privilegia mest prazskych. Ed. J. Celakovsky, Praha 1886, s. 5-9.)